Tez Nasıl Yazılır?
Bu sayfa; tez, makale, bildiri, proje ve akademik yazım sürecine ilişkin temel ilkeleri bir rehber mantığında sunar. İçerik; hem tez yazmaya yeni başlayan öğrenciler hem de lisansüstü seviyede daha sistemli ilerlemek isteyen araştırmacılar için tasarlanmıştır.
Tez Yazdırma ve Akademik Danışmanlık Desteği
Tez hazırlama sürecinde profesyonel destek almak, akademik planlama, veri analizi, kaynakça düzeni ve revize yönetimini daha kontrollü ilerletmenizi sağlar.
İçindekiler
Rehber; akademik yazımın temellerinden tez ve makale yazımına, proje hazırlamadan kaynakça yönetimine kadar çok katmanlı bir yapıda hazırlanmıştır.
Başlangıç Bölümleri
- Önsöz
- Giriş
- Bu kitabın amacı
- Hedef kitle
- Kitabın kullanımı
- Akademik yazma ve araştırma ilişkisi
Bölüm 1–4
- Akademik yazımın temelleri
- Akademik yayın ve çalışma türleri
- Araştırma sürecine başlangıç
- Tez nasıl yazılır?
Bölüm 5–8
- Tez türlerine göre yazım rehberi
- Makale nasıl yazılır?
- Bildiri nasıl yazılır?
- Kitap, kitap bölümü ve kitap incelemesi yazımı
Bölüm 9–12
- Bilimsel proje yazımı
- Kaynak kullanımı, atıf ve kaynakça yönetimi
- Akademik yazımda etik, kalite ve son kontrol
- Sık sorulan sorular
Önsöz
Akademik yazım, araştırma sürecinin yalnızca son aşaması değil; araştırmacının nasıl düşündüğünü, nasıl kanıt kurduğunu ve bilimsel toplulukla nasıl ilişki kurduğunu gösteren temel bir üretim alanıdır. Bu rehber, tez ve makale yazımını yalnızca teknik bir metin oluşturma süreci olarak değil; planlama, okuma, analiz, yazma, revize etme ve etik sorumluluklar bütünü olarak ele alır.
Giriş
1. Bu kitabın amacı
Bu rehberin amacı, akademik yazım sürecini sistemli biçimde açıklamak; tez, makale, bildiri ve proje gibi farklı akademik metin türlerinde temel yapıyı görünür kılmaktır.
2. Hedef kitle
Rehber; lisans, yüksek lisans ve doktora öğrencilerinin yanı sıra akademik yazım becerisini geliştirmek isteyen araştırmacılara yöneliktir.
3. Kitabın kullanımı
Metin baştan sona okunabileceği gibi, ihtiyaç duyulan bölüme gidilerek başvuru kaynağı olarak da kullanılabilir.
4. Akademik yazma ve araştırma ilişkisi
Araştırma ve yazma birbirinden bağımsız değil; birbirini sürekli besleyen süreçlerdir. Araştırma derinleştikçe metin gelişir, metin geliştikçe araştırma soruları daha netleşir.
BÖLÜM 1 · Akademik Yazımın Temelleri
1.1. Akademik yazım nedir?
Akademik yazım, bilimsel bilginin sistemli, açık ve denetlenebilir biçimde ifade edilmesini sağlayan özel bir yazma biçimidir. Bu yazım türünde amaç yalnızca düşünceleri aktarmak değildir; araştırmanın nasıl yapıldığını, hangi verilerin kullanıldığını, hangi yöntemlerin tercih edildiğini ve hangi sonuçlara ulaşıldığını anlaşılır biçimde ortaya koymaktır (Eco, 2017). Bir araştırma ancak yazılı olarak ifade edildiğinde bilimsel topluluk tarafından değerlendirilebilir, tartışılabilir ve yeni çalışmalar için temel oluşturabilir (Yılmaz ve Emiroğlu, 2005). Bu nedenle akademik yazım, bilimsel bilginin üretimi kadar onun paylaşılmasının da temel aracıdır.
Bu tanımı somutlaştırmak için basit bir örnek düşünülebilir. Bir öğrenci şu cümleyi yazabilir:
Bu ifade günlük bir gözleme dayanıyor olabilir; ancak akademik yazım için tek başına yeterli değildir. Akademik yazım bu iddianın arkasındaki soruları da cevaplamayı gerektirir:
- Bu sonuca nasıl ulaşıldı?
- Kaç öğrenci incelendi?
- Stres nasıl ölçüldü?
- Başka araştırmalar bu konuda ne söylüyor?
Bu sorulara cevap veren doğru bir akademik ifade şu şekildedir:
Dolayısıyla akademik yazım yalnızca bir iddiayı ifade etmekten değil, o iddiayı kanıtlayacak ve açıklayacak bütün süreci yazılı hâle getirmekten oluşur.
Bu nedenle akademik yazının bazı ayırt edici özellikleri vardır:
- Kanıta dayanır. İddialar kişisel görüşlere değil, verilere ve kaynaklara dayandırılır.
- Sistematik bir yapıya sahiptir. Giriş, yöntem, bulgular ve tartışma gibi bölümler belirli bir düzen içinde ilerler.
- Şeffaftır. Araştırmanın nasıl yapıldığı açık biçimde anlatılır.
- Yeniden üretilebilir olmalıdır. Başka araştırmacılar aynı yöntemi izlediğinde benzer sonuçlara ulaşabilmelidir.
- Eleştiriye açıktır. Akademik metinler tartışılmak ve değerlendirilmek üzere yazılır.
- Kaynaklara dayanır. Daha önce yapılmış çalışmalar metin içinde gösterilir ve kaynakçada belirtilir.
Akademik yazının bu özellikleri, bilimsel bilginin güvenilir olmasını sağlar. Bir araştırma yalnızca ne bulunduğunu anlatmakla kalmaz; aynı zamanda nasıl bulunduğunu da gösterir. Araştırmanın yönteminin ve verilerinin açıklanması, okuyucunun araştırmayı değerlendirebilmesine imkân verir (Bakar ve Akgün, 2006). Bu nedenle akademik yazım, bilimsel bilginin denetlenebilir olmasının temel şartlarından biridir.
Akademik yazım aynı zamanda bilim insanları arasında ortak bir iletişim dili oluşturur. Farklı ülkelerde veya farklı disiplinlerde çalışan araştırmacılar, benzer metin yapıları sayesinde birbirlerinin çalışmalarını anlayabilirler (Day, 2000). Başlık, özet, giriş, yöntem, bulgular ve tartışma gibi bölümlerden oluşan yapı bu ortak dilin bir parçasıdır.
1.2. Akademik yazımın amacı
Akademik yazımın temel amacı, bilimsel araştırma sürecinde elde edilen bilgilerin açık, sistemli ve denetlenebilir biçimde ifade edilmesini sağlamaktır. Bilimsel çalışmaların yazılı olarak sunulması, üretilen bilginin yalnızca bireysel bir deneyim olarak kalmasını engeller ve akademik topluluk tarafından değerlendirilmesine, tartışılmasına ve geliştirilmesine imkân tanır (Evans vd., 2014). Bu yönüyle akademik yazım, araştırma sonuçlarının paylaşılmasını sağlayan bir iletişim aracı olmanın ötesinde, bilimsel bilginin üretimi ve dolaşımı için temel bir mekanizma işlevi görür (Grech ve Savona-Ventura, 2018).
1.3. Akademik yazımın temel ilkeleri
Akademik yazım, yalnızca bilgi aktarmaktan ibaret değildir; aynı zamanda bilginin güvenilir, anlaşılır ve bilimsel tartışmaya açık biçimde sunulmasını gerektirir. Bu nedenle akademik metinler belirli yazım ilkelerine dayanır.
Açıklık
Karmaşık düşünceler mümkün olduğunca sade ve doğrudan ifade edilmelidir.
Nesnellik
İddialar veriler, araştırma bulguları veya güvenilir kaynaklarla desteklenmelidir.
Tutarlılık
Kavramların kullanımı ve terminoloji metin boyunca tutarlı olmalıdır.
Kanıta Dayalılık
Her önemli iddia veri, literatür veya araştırma bulgularıyla desteklenmelidir.
Sistematik Yapı
Giriş, yöntem, bulgular ve tartışma bölümleri okuyucunun mantığı izlemesini sağlar.
Şeffaflık
Araştırmanın nasıl yürütüldüğü açık biçimde açıklanmalıdır.
Bu ilkeler birlikte düşünüldüğünde akademik yazımın yalnızca teknik bir yazma becerisi olmadığı görülür. Akademik yazı, araştırmacının düşünme biçimini, araştırma sürecini ve bilimsel toplulukla kurduğu iletişimi yansıtan disiplinli bir ifade biçimidir.
1.4. Akademik dil ve üslup özellikleri
Akademik yazımda kullanılan dil, günlük konuşma dilinden belirli yönleriyle ayrılır. Bu ayrımın temel amacı metnin daha açık, tutarlı ve bilimsel tartışmaya uygun hâle gelmesini sağlamaktır. Akademik metinlerde kullanılan dil; nesnel, açık, ölçülü ve kanıta dayalı bir anlatım üzerine kuruludur.
Gündelik İfade
“Bu araştırmada öğrencilerin teknoloji kullanımıyla ilgili bazı ilginç sonuçlar elde edildi.”
“Bence öğrenciler çevrim içi derslerde çok daha az verimli çalışmaktadır.”
“Çoğu öğrenci araştırma yöntemleri dersini zor bulmaktadır.”
Akademik İfade
“Bu araştırmada öğrencilerin eğitim amaçlı teknoloji kullanım düzeyleri analiz edilmiş ve kullanım sıklığının akademik başarı ile anlamlı biçimde ilişkili olduğu bulunmuştur.”
“Araştırma bulguları, öğrencilerin çevrim içi derslerde yüz yüze derslere kıyasla daha düşük düzeyde akademik katılım gösterdiğini ortaya koymaktadır.”
“Araştırmaya katılan öğrencilerin %68’i araştırma yöntemleri dersini zorlayıcı olarak değerlendirmiştir.”
Son olarak akademik metinlerde tutarlı kavram kullanımı önemlidir. Bir kavram metin içinde farklı biçimlerde ifade edildiğinde okuyucu için anlam karışıklığı oluşabilir.
1.5. Akademik yazımda sık yapılan hatalar
Akademik yazım, yalnızca bilgi aktarma işi değildir; aynı zamanda düşüncenin düzenlenmesi, kanıtla desteklenmesi ve okuyucuya açık bir biçimde sunulması sürecidir. Bu nedenle iyi bir akademik metin yalnızca doğru bilgi içermekle kalmaz; aynı zamanda açık, sistematik ve tutarlı bir anlatım sunar.
Konunun belirsiz veya aşırı geniş seçilmesi
“Eğitimde teknoloji kullanımı” gibi geniş bir başlık akademik bir araştırma için yeterince net değildir. Bunun yerine konu belirli bir bağlama indirgenmelidir.
- “Ortaokul öğrencilerinde çevrim içi öğrenme araçlarının matematik başarısına etkisi”
- “Üniversite öğrencilerinin dijital öğrenme platformlarına yönelik tutumları”
Problem durumunun yetersiz kurulması
Problem durumu araştırmanın neden yapıldığını açıklayan bölümdür. İyi bir problem durumu şu sorulara cevap vermelidir:
- Bu konuda ne bilinmektedir?
- Literatürde hangi boşluk bulunmaktadır?
- Bu çalışma hangi soruya cevap aramaktadır?
Literatürün özetlenmesi ama analiz edilmemesi
İyi bir literatür bölümü yalnızca “kim ne çalıştı” sorusuna değil; çalışmalar arasındaki ilişkilere, benzerlik ve farklılıklara, araştırma boşluğuna da cevap vermelidir.
Yöntem bölümünün yetersiz açıklanması
“Veriler SPSS programı ile analiz edilmiştir.” ifadesi yöntem açıklamak için yeterli değildir. Şunlar açıklanmalıdır:
- Araştırma hangi yöntemle yürütülmüştür?
- Katılımcılar kimlerdir?
- Veriler nasıl toplanmıştır?
- Hangi analiz teknikleri neden seçilmiştir?
Akademik dil yerine gündelik dil kullanılması
“Bu konuda yapılan çalışmalar oldukça ilginç sonuçlar vermiştir.” yerine, “Bu konuda yapılan çalışmalar farklı sonuçlar ortaya koymaktadır.” gibi daha nesnel ifadeler tercih edilmelidir.
Kaynak kullanımında yapılan hatalar
- Kaynağa atıf yapmadan bilgi kullanmak
- Kaynağı doğrudan kopyalamak
- Gereğinden fazla doğrudan alıntı yapmak
- Kaynakça ile metin içi atıflar arasında uyumsuzluk bırakmak
Metnin mantıksal akışının kurulamaması
Her paragraf tek bir ana fikir içermeli, paragraflar mantıksal sıra izlemeli ve bölümler arasında açık geçişler bulunmalıdır.
Yazım sürecini son ana bırakmak
Etkili bir yazım sürecinde yazma ve araştırma birlikte ilerler. Büyük bir metni tek seferde yazmak yerine küçük bölümlere ayırmak daha sağlıklıdır.
Akademik yazımda yapılan hataların büyük bölümü bilgi eksikliğinden çok, yazım sürecinin nasıl yönetileceğinin bilinmemesinden kaynaklanır.
1.6. İntihal, atıf ve kaynak gösterme bilinci
Bilimsel araştırma ve akademik yazım süreci, yalnızca yeni bilgi üretmekten ibaret değildir. Aynı zamanda daha önce üretilmiş bilginin doğru biçimde kullanılması, değerlendirilmesi ve kaynaklarının açık biçimde gösterilmesi de akademik çalışmanın temel unsurlarından biridir.
İntihal Nedir?
İntihal, başkasına ait fikirlerin, verilerin, ifadelerin veya çalışmaların kaynak gösterilmeden kullanılmasıdır. Başka bir araştırmacının düşüncesini kendi düşüncesi gibi sunmak akademik etik açısından ciddi bir ihlal olarak kabul edilmektedir.
Atıf Nedir ve Neden Yapılır?
Atıf, akademik metinde kullanılan bir bilginin, düşüncenin veya bulgunun hangi kaynaktan alındığını belirtme işlemidir. Bu; metnin güvenilirliğini artırır, okuyucunun kaynağa ulaşmasını sağlar ve akademik etik açısından sorumluluğu yerine getirir.
Doğrudan Alıntı ve Dolaylı Aktarma
Doğrudan alıntı, kaynaktaki ifadenin aynen aktarılmasıdır. Dolaylı aktarma ise aynı düşüncenin araştırmacı tarafından yeniden ifade edilmesidir. Her iki durumda da atıf yapılması gerekir.
Kaynak Gösterme Bilincinin Önemi
- Bilimsel bilginin izlenebilirliğini sağlar
- Araştırmanın güvenilirliğini artırır
- Okuyucunun literatüre ulaşmasını kolaylaştırır
- Araştırmacının etik sorumluluğunu yerine getirmesine yardımcı olur
Kaynak Kullanımında Sık Yapılan Hatalar
- Kaynak göstermeden bilgi kullanmak
- İnternet kaynaklarını doğrudan kopyalamak
- Gereğinden fazla doğrudan alıntı yapmak
- Metin içi atıflarla kaynakça listesini uyumsuz bırakmak
- Kaynakça bölümünde kullanılmayan kaynaklara yer vermek
BÖLÜM 2 · Akademik Yayın ve Çalışma Türleri
2.1. Tez
Tez, lisansüstü eğitim sürecinde öğrencinin belirli bir araştırma problemini bilimsel yöntemlerle inceleyerek elde ettiği sonuçları sistemli bir akademik metin hâlinde sunduğu çalışmayı ifade etmektedir (Sevilmiş, 2020). Tez çalışması aracılığıyla öğrenci belirli bir konuda literatürü incelemekte, bir araştırma sorusu geliştirmekte ve bu soruya bilimsel yöntemler kullanarak cevap aramaktadır (Cuschieri vd., 2018). Bu yönüyle tez, öğrencinin bağımsız araştırma yapma ve akademik yazım becerisini ortaya koyduğu temel akademik çalışmadır.
Tezler genellikle yürütüldüğü lisansüstü programın düzeyine göre sınıflandırılmaktadır. En yaygın tez türleri lisans tezi, yüksek lisans tezi, uzmanlık tezi ve doktora tezidir.
| Tez Türü | Örnek Tez Konuları |
|---|---|
| Lisans Tezi | Üniversite öğrencilerinde sosyal medya kullanımının akademik başarıya etkisi |
| Yüksek Lisans Tezi | Dijital öğrenme araçlarının akademik başarıya etkisinde teknoloji kabulünün aracı rolü |
| Uzmanlık Tezi | Kök kanal tedavisi sonrası tedavi başarısını etkileyen klinik ve hasta kaynaklı değişkenlerin incelenmesi |
| Doktora Tezi | Yapay zekâ destekli karar sistemlerinin örgütsel performans üzerindeki etkisinde sürdürülebilir enerji politikalarının düzenleyici rolü |
Türkiye’de hazırlanan lisansüstü tezlerin büyük bölümü YÖK Ulusal Tez Merkezi veri tabanında yer almaktadır. Uluslararası tez çalışmaları ise ProQuest Dissertations and Theses, Google Scholar ve üniversitelerin açık erişim tez arşivleri aracılığıyla taranabilmektedir.
2.2. Makale
Makale, belirli bir araştırma sorusunu daha sınırlı hacimde ve bilimsel dergi standartlarına uygun şekilde ele alan akademik metindir. Teze göre daha kısa ve daha odaklıdır.
2.3. Kitap
Akademik kitap, bir konuyu kapsamlı biçimde ve çoğu zaman daha geniş kuramsal çerçevede işleyen bilimsel metin türüdür.
2.4. Bilimsel araştırma projesi (BAP)
BAP projeleri belirli bir araştırma sorusuna yönelik, kurum içi destek mantığıyla yapılandırılan bilimsel proje türleridir.
2.5. TÜBİTAK projesi
TÜBİTAK projeleri; özgün değer, yöntem, yaygın etki ve proje yönetimi gibi özel değerlendirme mantığıyla hazırlanan proje metinleridir.
2.6. Bildiri
Bildiri, bilimsel toplantılarda sözlü ya da poster olarak sunulmak üzere hazırlanan akademik içeriktir.
2.7. Kitap incelemesi
Kitap incelemesi, bir eserin akademik açıdan değerlendirilmesini ve eleştirel biçimde yorumlanmasını içeren yazı türüdür.
2.8. Tezsiz yüksek lisans projesi
Tezsiz yüksek lisans projesi, tez kadar kapsamlı olmayan ancak uygulama ve raporlama boyutu taşıyan akademik metindir.
2.9. Tez, makale, proje ve bildiri arasındaki temel farklar
Tez
Daha uzun, daha kapsamlı ve ayrıntılı araştırma raporudur.
Makale
Daha kısa, odaklı ve yayımlanabilir formatta hazırlanır.
Proje
Amaç, bütçe, takvim ve beklenen etki odaklı yazılır.
Bildiri
Sunum odaklıdır; özet veya tam metin biçiminde hazırlanabilir.
2.10. Hangi amaç için hangi metin türü tercih edilmelidir?
Amaç literatüre özgün ve kapsamlı katkı sunmaksa tez; belirli bulguları kısa ve yoğun şekilde paylaşmaksa makale; fon ve destek almaksa proje; bilimsel toplantıda sunum yapmaksa bildiri tercih edilmelidir.
BÖLÜM 3 · Araştırma Sürecine Başlangıç
3.1. Bilimsel araştırma nedir?
Bilimsel araştırma, belirli bir problem hakkında sistematik biçimde veri toplayarak, bu verileri analiz ederek ve elde edilen bulgular çerçevesinde sonuçlara ulaşma sürecidir (Karasar, 2023). Bu süreç rastlantısal değil; planlı, denetimli ve yinelenebilir adımlar dizisinden oluşur.
Bilimsel araştırma, üç temel paradigma çerçevesinde ele alınır: pozitivist (nicel), yorumlayıcı (nitel) ve pragmatik (karma yöntem) (Creswell ve Creswell, 2023). Pozitivist paradigma nesnel gerçekliğin ölçülebileceğini varsayarken, yorumlayıcı paradigma sosyal gerçekliğin öznel ve bağlama duyarlı olduğunu kabul eder.
3.2. Araştırma konusu nasıl belirlenir?
Araştırma konusu belirleme süreci, lisansüstü öğrencilerin en fazla güçlük yaşadığı aşamalardan biridir. İyi bir araştırma konusu; ilgi alanına yakın, literatürde boşluk bırakan, ölçülebilir ve gerçekçi bir zaman çerçevesinde tamamlanabilir nitelikte olmalıdır (Punch, 2016).
Konu belirleme sürecinde şu adımlar izlenebilir: İlgi duyulan alanla ilgili son beş yılın yayınlarını taramak; YÖK Tez Merkezi ve Google Scholar üzerinden alandaki boşlukları tespit etmek; danışman akademisyenle konu sınırlandırma görüşmesi yapmak; konuyu "bağlam + değişken + hedef kitle" formülüyle netleştirmek.
"Aşırı geniş konu: Teknolojinin eğitime etkisi — Uygun konu: Ortaokul matematik derslerinde artırılmış gerçeklik uygulamalarının öğrencilerin akademik başarısı üzerindeki etkisi"
3.3. Araştırma problemi nasıl kurulur?
Araştırma problemi, araştırmanın var olma gerekçesini ortaya koyan temel sorudur. İyi bir problem ifadesi; mevcut bilgi birikimini özetleyen, literatürdeki boşluğa işaret eden ve araştırmanın bu boşluğu nasıl dolduracağını açıklayan bir yapıya sahip olmalıdır (Creswell ve Creswell, 2023).
3.4. Amaç, araştırma sorusu ve hipotez nasıl geliştirilir?
Araştırma amacı, çalışmanın ulaşmayı hedeflediği sonucu ifade eder. Araştırma soruları ise bu amacı somutlaştıran, yanıtlanabilir ve ölçülebilir sorgulardır (Yıldırım ve Şimşek, 2021). Nicel araştırmalarda hipotezler, değişkenler arasındaki ilişkiye dair öngörüleri içeren ifadeler olarak kurulur ve istatistiksel testlerle sınanır.
3.7. Literatür taraması nasıl yapılır?
Literatür taraması, araştırma konusundaki mevcut bilgi birikiminin sistematik biçimde incelenmesidir. Tarama; Google Scholar, Web of Science, Scopus, DergiPark ve YÖK Tez Merkezi gibi akademik veritabanları aracılığıyla gerçekleştirilir.
3.9. Araştırma planı ve çalışma takvimi
Araştırma planı; literatür taraması, yöntem geliştirme, veri toplama, analiz, yazım ve revizyon aşamalarını haftalık veya aylık hedeflerle gösteren bir zaman çizelgesidir.
Danışmanla görüşme, literatür hızlı tarama, araştırma sorusunu netleştirme (Hafta 1–3)
Kapsamlı kaynak tarama, not alma, kavramsal çerçeve oluşturma (Hafta 4–8)
Araştırma deseni, veri toplama araçları, etik kurul başvurusu (Hafta 9–12)
Saha çalışması, istatistiksel veya nitel analiz (Hafta 13–20)
Bölüm bölüm yazım, danışman geri bildirimleri, son düzeltmeler (Hafta 21–28)
Turnitin kontrolü, enstitü teslimi, jüri savunması (Hafta 29–32)
3.10. Tez yazımında erteleme ile baş etme
Akademik erteleme, lisansüstü öğrencilerin en yaygın sorunlarından biridir. Araştırmalar, öğrencilerin çalışma süresinin yaklaşık %20–30'unu ertelemeyle geçirdiğini ortaya koymaktadır (Steel, 2007). Ertelemeyle başa çıkmak için görev ayrıştırma, Pomodoro tekniği, yazma ritüeli ve düzenli danışman görüşmeleri önerilmektedir.
BÖLÜM 4 · Tez Nasıl Yazılır?
4.5. Bir tez raporu nasıl yazılır? — Genel Bölüm Yapısı
Türkiye'deki lisansüstü tezlerin büyük bölümü aşağıdaki yapıya sahiptir. Her üniversitenin tez yazım kılavuzu; font, satır aralığı, kenar boşlukları ve başlık hiyerarşisi konusunda belirli kurallar içerir.
4.8–4.9. Özet ve Anahtar Kelimeler
Özet; araştırmanın amacını, yöntemini, temel bulgularını ve sonuçlarını tezin tamamından bağımsız biçimde anlatan kısa metindir. Türkiye'deki enstitülerin büyük çoğunluğu 150–350 kelime arasında bir özet beklemektedir. Anahtar kelimeler ise 3 ila 7 arasında olmalı ve araştırmayı özgün biçimde tanımlamalıdır.
Problem ve araştırma amacı kısaca ifade edilir
Desen, örneklem ve analiz yöntemi belirtilir
Temel bulgular özetlenir
Genel çıkarım ve katkı belirtilir
4.21–4.22. Bulgular ve Tablo/Şekil Kullanımı
Bulgular bölümünde araştırmacı yorumdan kaçınmalı; yalnızca analizin ortaya koyduğu sonuçları rapor etmelidir. APA 7 formatında tablolar "Tablo 1." ve şekiller "Şekil 1." biçiminde numaralandırılır; başlık tablonun üstüne, şekillerde ise altına yazılır.
BÖLÜM 5 · Tez Türlerine Göre Yazım Rehberi
Her akademik düzeyde tez için beklentiler önemli ölçüde farklılık gösterir. Aşağıdaki tablo temel karşılaştırmayı özetlemektedir.
| Özellik | Lisans Tezi | Yüksek Lisans | Doktora |
|---|---|---|---|
| Sayfa sayısı | 30–60 | 80–150 | 150–300+ |
| Kaynak sayısı | 15–30 | 30–60 | 60+ |
| Özgünlük | Uygulama yeterli | Sınırlı katkı | Zorunlu özgün katkı |
| Yöntem derinliği | Temel | Orta | İleri düzey |
| Süre | 1–2 dönem | 2–4 dönem | 4–8 dönem |
| Giriş bölümü | 2–3 sayfa | 5–8 sayfa | 8–12 sayfa |
| Jüri sayısı | 2–3 | 3–5 | 5–7 |
5.1. Doktora tezi nasıl yazılır?
Doktora tezi, adayın ilgili alana özgün ve bağımsız bir bilimsel katkı sunduğunu kanıtladığı en üst düzey akademik çalışmadır (Wisker, 2008). "Özgün katkı", alana yeni bir teori, kavramsal çerçeve, yöntem, bulgu ya da bakış açısı eklenmesini ifade eder. Bu nedenle doktora tezinin en kritik sorusu şudur: "Bu çalışma, mevcut bilgi birikimini nasıl ilerletiyor?"
BÖLÜM 6 · Makale Nasıl Yazılır?
6.1. Makale nedir?
Akademik makale, belirli bir araştırma sorusunu sistematik biçimde ele alan, hakem değerlendirmesinden geçen ve bilimsel bir dergide yayımlanan akademik metindir (Day ve Gastel, 2012). Bir araştırmacının bilimsel üretkenliği büyük ölçüde hakemli dergilerdeki makaleleriyle ölçülür.
6.4. IMRAD yapısı
Makale yazımında IMRAD yapısı (Introduction, Methods, Results, And Discussion) uluslararası standarttır. Bu yapı; giriş, yöntem, bulgular ve tartışma bölümlerini kapsar.
6.22. Dergi seçimi nasıl yapılır?
Dergi seçimi; çalışmanın konu alanı, hedef kitle ve yayın dili gözetilerek yapılır. Predatör (avcı) dergilerden kaçınmak için derginin indekslendiği veritabanları DOAJ ve Cabells listeleri aracılığıyla doğrulanmalıdır.
6.23. Hakem değerlendirme süreci nasıl işler?
Makale gönderildikten sonra editör önce ön inceleme yapar. Çift kör hakemlik sürecinde yazar ve hakem kimlikleri birbirinden gizlenir (Holbrook ve Bourke, 2018). Hakem değerlendirmesi genellikle kabul, minör revizyon, majör revizyon veya ret kararlarından biriyle sonuçlanır.
BÖLÜM 7 · Bildiri Nasıl Yazılır?
7.2–7.3. Bildiri türleri ve farkları
Akademik toplantılarda üç temel bildiri türü yer alır: sözlü bildiri, poster bildiri ve sempozyum bildirisi. Poster bildiride araştırmacı, posterinin yanında bekleyerek bireysel sorularla ilgilenir ve akademik ağ kurma açısından daha fazla fırsat elde eder.
| Özellik | Sözlü Bildiri | Poster Bildiri | Sempozyum |
|---|---|---|---|
| Süre | 10–20 dakika | Açık oturum (1–2 saat) | 60–90 dakika (grup) |
| Kitle | Salon katılımcıları | Bireysel ziyaretçiler | Seçili dinleyici |
| Derinlik | Tam araştırma | Temel bulgular | Tematik odak |
| Network fırsatı | Orta | Yüksek | Orta |
| Format | Slayt (PowerPoint) | Afiş (A0) | Panel sunumu |
BÖLÜM 8 · Kitap, Kitap Bölümü ve Kitap İncelemesi Yazımı
8.1. Akademik kitap nedir?
Akademik kitap, bir konuyu kapsamlı biçimde ve çoğu zaman daha geniş kuramsal çerçevede işleyen bilimsel metin türüdür. Monografiler ve editörlü kitaplar olmak üzere iki ana kategoride değerlendirilir (Haynes, 2010).
8.3–8.4. Kitap incelemesi nasıl yazılır?
İyi bir kitap incelemesi; kitabın temel argümanını özetlemekle kalmaz, argümanın güçlü ve zayıf yönlerini, alana katkısını ve hedef kitlesine uygunluğunu da değerlendirir.
Kitabın temel argümanı ve kapsamı
Ana bölümlerin kısa özetleri
Güçlü ve zayıf yönler, kanıt kalitesi
Kime ve neden önerilir
BÖLÜM 9 · Bilimsel Proje Yazımı
9.1. Bilimsel araştırma projesi nedir?
Bilimsel araştırma projesi, belirlenen bir araştırma sorusunu yanıtlamak amacıyla hazırlanan, fon desteği almayı hedefleyen planlı bir akademik belgedir. Türkiye'de en yaygın örnekler BAP projeleri ve TÜBİTAK projeleridir.
9.2.3. SMART Hedefler
Proje amaç ve hedefleri SMART ölçütlerini karşılamalıdır. Bu çerçeve hem BAP hem TÜBİTAK projelerinde evrensel olarak geçerliliğini korur.
BÖLÜM 10 · Kaynak Kullanımı, Atıf ve Kaynakça Yönetimi
10.4–10.5. APA 7 metin içi atıf ve kaynakça yazımı
APA 7 formatında metin içi atıf (Yazar soyadı, yıl) biçiminde yapılır. Kaynakça; yazarların soyadına göre alfabetik sıralanır, asılı girinti uygulanır (ilk satır solda, sonraki satırlar 1,27 cm içeride) ve DOI numaraları https://doi.org/ formatında eklenir.
| Kaynak Türü | Metin İçi Atıf | Kaynakça Formatı |
|---|---|---|
| Tek yazar | (Karasar, 2023) | Karasar, N. (2023). Başlık. Yayıncı. |
| İki yazar | (Yıldırım ve Şimşek, 2021) | Yıldırım, A., ve Şimşek, H. (2021). Başlık. Yayıncı. |
| 3+ yazar | (Creswell vd., 2023) | Creswell, J. W., vd. (2023). Başlık. Yayıncı. |
| Dergi makalesi | (Şahin, 2022) | Şahin, E. (2022). Makale adı. Dergi, 47(2), ss. DOI |
| Web kaynağı | (TÜBİTAK, 2024) | TÜBİTAK. (2024). Belge adı. URL |
| Doğrudan alıntı | (Karasar, 2023, s. 45) | — (kaynakça aynı) |
10.8. Kaynakça araçları: Mendeley ve Zotero
Mendeley ve Zotero, akademik araştırmacıların en yaygın kullandığı ücretsiz referans yönetim yazılımlarıdır. Her iki program da Word ile entegre çalışır; metin içinde tek tıkla atıf yapılmasını ve otomatik kaynakça oluşturulmasını sağlar.
| Özellik | Zotero | Mendeley | EndNote |
|---|---|---|---|
| Ücret | Tamamen ücretsiz | Ücretsiz (temel) | Ücretli |
| Depolama | 300 MB (ücretsiz) | 2 GB / EKUAL 100 GB | Kurumsal |
| Word entegrasyonu | ✓ | ✓ | ✓ |
| Türkçe arayüz | ✓ (Türkçe mevcut) | Kısmi | Hayır |
| APA-TR.csl desteği | ✓ (eklenti) | Kısmi | Hayır |
| PDF okuyucu | ✓ | ✓ (gelişmiş) | ✓ |
| Tarayıcı eklentisi | ✓ | ✓ | Sınırlı |
BÖLÜM 11 · Akademik Yazımda Etik, Kalite ve Son Kontrol
11.2. Bilimsel araştırmalarda etik ihlaller — FFP Üçgeni
Araştırma etiği ihlalleri üç ana kategoride değerlendirilir ve FFP olarak anılır: Uydurma (Fabrication), Çarpıtma (Falsification) ve İntihal (Plagiarism). Bu üç ihlal bilimsel sahtekârlığın en ağır biçimlerini oluşturur (National Academies, 2017).
11.4. Yazarlık etiği
Akademik yazarlık; çalışmaya entelektüel katkı sağlamayı, veri analizi veya yorumuna katılmayı, taslağı eleştirel biçimde gözden geçirmeyi ve yayınlanan sürümü onaylamayı gerektirir (ICMJE, 2019). Hayalî yazarlık (ghost authorship) ve şeref yazarlığı (honorary authorship) ciddi etik ihlallerdir.
11.8. Teslim öncesi son kontrol listesi
- Araştırma sorusu açık ve yanıtlanabilir mi?
- Literatür taraması güncel, kapsamlı ve eleştirel mi?
- Yöntem bölümü yinelenebilirlik için yeterince ayrıntılı mı?
- Bulgular araştırma sorusuyla doğrudan ilişkili mi?
- Tartışma bulguları önceki literatürle bağdaştırıyor mu?
- Sınırlılıklar dürüstçe raporlanmış mı?
- Etik kurul onay belgesi mevcut mu?
- Kaynakça formatı tutarlı ve eksiksiz mi?
- Turnitin benzerlik oranı enstitü sınırının altında mı?
- İçindekiler tablosu güncellenmiş mi?
BÖLÜM 12 · Sık Sorulan Sorular
12.3. Literatür taraması ne kadar geniş olmalıdır?
Literatür taramasının genişliği tezin düzeyine ve konusuna göre değişir. Kaynak sayısından çok kalitenin belirleyici olduğu unutulmamalıdır; yüksek atıflı ve güncel hakemli makalelere ağırlık verilmelidir.
12.4. Kuramsal çerçeve ile kavramsal çerçeve farkı nedir?
Kuramsal çerçeve, araştırmada dayanak alınan köklü ve test edilmiş teorileri içerir. Kavramsal çerçeve ise araştırmacının kendi geliştirdiği ya da seçip birleştirdiği kavramlar ve bunlar arasındaki ilişkinin haritalanmasıdır (Merriam ve Tisdell, 2016). Kavramsal çerçeve özgün olabilirken kuramsal çerçeve mevcut teorilerden türetilir.
"Kuramsal çerçeve mevcut teorileri benimser; kavramsal çerçeve araştırmacının kendi haritasını çizer."
12.8. Revizyon süreci nasıl yönetilir?
Revizyon; danışman görüşlerini, hakem değerlendirmelerini veya jüri geri bildirimlerini sistematik biçimde ele alma sürecidir.
Yorum — Yanıt — Sayfa no sütunlarıyla
Katılmadıklarını gerekçeyle yanıtla
Değişiklikleri görünür yap
Her teslimde yanıt mektubu
Ekler
Ek A · Tez Bölümleri İçin Kontrol Listesi
| Bölüm | Kontrol Noktası | ☐ |
|---|---|---|
| Özet | 150–350 kelime arasında, Türkçe ve İngilizce mevcut mu? | ☐ |
| Giriş | Problem cümlesi literatür kanıtına dayanıyor mu? | ☐ |
| Giriş | Araştırma soruları veya hipotezler açıkça belirtilmiş mi? | ☐ |
| Yöntem | Katılımcı seçim kriterleri ve örnekleme yöntemi açıklanmış mı? | ☐ |
| Yöntem | Kullanılan yazılım ve sürümü belirtilmiş mi? | ☐ |
| Bulgular | Her tablo ve şekil metin içinde atıflı mı? | ☐ |
| Tartışma | Beklenmedik bulgular ele alınmış mı? | ☐ |
| Kaynakça | Tüm metin içi atıflar kaynakçada mevcut mu? | ☐ |
| Kaynakça | DOI numaraları https://doi.org/ formatında mı? | ☐ |
| Biçim | Turnitin benzerlik oranı enstitü sınırının altında mı? | ☐ |
Ek B · Akademik Araştırma İçin Faydalı Veritabanları
| Veritabanı | Kapsam | Erişim | Özellik |
|---|---|---|---|
| Google Scholar | Genel akademik | Ücretsiz | Atıf sayısı görünür |
| DergiPark | Türk dergiler | Ücretsiz | Türkçe makaleler |
| YÖK Tez Merkezi | Türk tezler | Ücretsiz | Lisansüstü tezler |
| TR Dizin | Türk hakemli | Ücretsiz | TÜBİTAK yönetimli |
| Web of Science | Uluslararası | Abonelik | Atıf indeksi (SCI) |
| Scopus | Uluslararası | Abonelik | Geniş kapsam |
| PubMed | Sağlık bilimleri | Ücretsiz | Biyomedikal odak |
| ERIC | Eğitim bilimleri | Ücretsiz | Eğitim araştırmaları |
Tez yazım sürecinizi planlı ve bilimsel biçimde yürütmek ister misiniz?
Konu belirleme, literatür tarama, yöntem, analiz, atıf düzeni ve son kontrol aşamalarında destek almak için bizimle iletişime geçebilirsiniz.
Kaynakça
American Psychological Association. (2020). Publication manual of the American Psychological Association (7. bs.). APA.
Bahadır, G. (2016). Akademik makale yazımı. Türkiye Klinikleri Tıp Etiği, Hukuku ve Tarihi Dergisi, 24(1), 44–50.
Booth, W. C., Colomb, G. G., Williams, J. M., Bizup, J., ve Fitzgerald, W. T. (2016). The craft of research (4. bs.). University of Chicago Press.
Committee on Publication Ethics [COPE]. (2018). Core practices. https://publicationethics.org/core-practices
Creswell, J. W., ve Creswell, J. D. (2023). Araştırma tasarımı: Nitel, nicel ve karma yöntem yaklaşımları (5. bs.). Eğiten Kitap.
Day, R. A., ve Gastel, B. (2012). How to write and publish a scientific paper (8. bs.). Cambridge University Press.
Eco, U. (2017). Tez nasıl yazılır (S. Sertabioğlu, Çev.). Can Yayınları.
Evans, D., Gruba, P., ve Zobel, J. (2014). How to write a better thesis. Springer.
Haynes, A. (2010). Writing successful academic books. Cambridge University Press.
Holbrook, A., ve Bourke, S. (2018). Examiner recommendation in PhD examination. Assessment and Evaluation in Higher Education, 43(4), 662–676. https://doi.org/10.1080/02602938.2017.1392429
International Committee of Medical Journal Editors [ICMJE]. (2019). Recommendations for the conduct, reporting, editing, and publication of scholarly work in medical journals. http://www.icmje.org/recommendations/
Karasar, N. (2023). Bilimsel araştırma yöntemi (38. bs.). Nobel Akademik Yayıncılık.
Lovitts, B. E. (2008). The transition to independent research. Journal of Higher Education, 79(3), 296–325. https://doi.org/10.1080/00221546.2008.11772100
Merriam, S. B., ve Tisdell, E. J. (2016). Qualitative research: A guide to design and implementation (4. bs.). Jossey-Bass.
Miles, M. B., Huberman, A. M., ve Saldaña, J. (2014). Qualitative data analysis: A methods sourcebook (3. bs.). SAGE Publications.
National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine. (2017). Fostering integrity in research. The National Academies Press. https://doi.org/10.17226/21896
Nosek, B. A., Ebersole, C. R., DeHaven, A. C., ve Mellor, D. T. (2018). The preregistration revolution. PNAS, 115(11), 2600–2606. https://doi.org/10.1073/pnas.1708274114
Pecorari, D. (2008). Academic writing and plagiarism: A linguistic analysis. Continuum.
Punch, K. F. (2016). Sosyal araştırmalara giriş. Siyasal Kitabevi.
Pyrczak, F., ve Tcherni-Buzzeo, M. (2019). Evaluating research in academic journals (7. bs.). Routledge.
Steel, P. (2007). The nature of procrastination. Psychological Bulletin, 133(1), 65–94. https://doi.org/10.1037/0033-2909.133.1.65
Swales, J. M. (2004). Research genres: Explorations and applications. Cambridge University Press.
Wisker, G. (2008). The postgraduate research handbook (2. bs.). Palgrave Macmillan.
Yıldırım, A., ve Şimşek, H. (2021). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri (12. bs.). Seçkin Yayıncılık.
Dizin
Akademik yazım, atıf, kaynakça, bildiri, BAP, doktora tezi, intihal, kavramsal çerçeve, kuramsal çerçeve, literatür taraması, makale, yöntem, problem durumu, proje yazımı, tez, tez türleri, TÜBİTAK, veri analizi, yazarlık etiği.